DFRLab-ը հետաքննություն է հրապարակել՝ բացահայտելով, թե ինչպես են ՀՀ ընտրությունների նախաշեմին համակարգված կերպով ոչ վստահելի «Ֆեյսբուք»-ի էջերի և կայքերի չորս ցանց, ինչպես նաև մի շարք Telegram ալիքներ տարածել պնդումներ, որ հարյուրհազարավոր ադրբեջանցիներ են գալու Հայաստան, և ընտրությունները կհանգեցնեն պատերազմի:
Նշվում է, որ Էջերը թաքնվել են զվարճալի անունների հետևում, ներկայացել որպես լրատվական միջոցներ և վերահրապարակել փոխկապակցված կայքերի բովանդակությունը: Այս գործունեության մեծ մասը ուղղված է եղել հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրություններին, այդ լրատվամիջոցների և էջերի մի մասը դադարել է աշխատանքը ընտրությունների քվեարկությունից կարճ ժամանակ անց։
«2026 թվականի հունիսի 7-ին Հայաստանի խորհրդարանական ընտրությունները տեղի ունեցան փոփոխված իրականության ֆոնին. տասնամյակներ տևած Ղարաբաղի շուրջ երկարատև հակամարտությունից հետո Հայաստանն ու Ադրբեջանը սկսել են շարժվել դեպի հարաբերությունների կարգավորում:
Հունիսյան ընտրություններին նախորդող այս փխրուն գործընթացը դարձավ Հայաստանի տեղեկատվական տարածքում կենտրոնական թիրախ, քանի որ վախերն ու պատմական դժգոհությունները զենքի վերածվեցին ներքաղաքական նպատակների համար:
Մենք պարզեցինք, որ համակարգված և ոչ իսկական սոցիալական մեդիա հարթակները տարածում էին քաղաքական ուղերձներ այնպես, որ թաքցնում էին իրենց համակարգվածությունը և մոլորեցնում էին հայ լսարանին: Նախկին թշնամիների միջև երկարատև խաղաղության հասնելը պահանջում է հանրային աջակցություն, և այդ աջակցությունը հաճախ փորձարկվում է ընտրությունների ժամանակ: Երբ նման պատմությունները ահագնանում են համակարգված և ոչ իսկական հաղորդագրություններով, ընտրողները կարող են դժվարանալ տարբերակել իրական հանրային բանավեճը արհեստականորեն ստեղծված պատմությունից»,- ասվում է հետաքննության հրապարակման մեջ:
Նշվում է, որ օգտագործելով սոցիալական ցանցերի մոնիթորինգի գործիքներ՝ հետաքննող խումբը սկզբում հավաքել է ընտրություններին վերաբերող երեք պնդումների վերաբերյալ հաղորդագրություն՝ հայերեն, անգլերեն և ռուսերեն լեզուներով, 2026 թվականի հունվարի 1-ից հունիսի 7-ն ընկած ժամանակահատվածում և վերլուծել այդ թեմաների մասին հիշատակումները Telegram-ում, YouTube-ում, TikTok-ում, Facebook-ում և կայքերում։
Ընտրվել է կոնկրետ 3 պնդում, քանի որ յուրաքանչյուրը վերաբերում է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հարաբերությունների կարգավորման գործընթացին, լայնորեն տարածվել է քարոզարշավի ընթացքում և արտացոլում է հայ հասարակության մեջ առկա տարբեր վախերը։
- Պնդումը, որ Հայաստանի կառավարությունը համաձայնել է վերաբնակեցնել մոտ 300 հազար ադրբեջանցիների Հայաստանում՝ որպես խաղաղության գործընթացի մաս,
- Պնդումը, որ Հայաստանը դառնում է «Արևմտյան Ադրբեջան», և Փաշինյանի կառավարությունը կա՛մ անտեսում է դա, կա՛մ նպաստում է դրան,
- Պնդումը, թե ընտրությունների՝ իշխանության օգտին արդյունքները կհանգեցնեն նոր պատերազմի։
Հատկանշական է, որ հետաքննության հայտնաբերած համակարգված կամ ոչ իսկական տեղեկատվության մեծ մասը կապված է առաջին և երկրորդ պնդումների հետ։
«Մենք համակարգումը նույնականացրել ենք վարքային և տեխնիկական ազդանշանների հիման վրա։ Facebook-ում հիմնական ազդանշանների թվում էին, օրինակ, մի քանի առանձին էջերում միմյանցից րոպեների կամ վայրկյանների ընթացքում տեղադրված նույնական բովանդակությունը, մոլորեցնող էջերի անունները, անվանակոչման կոնվենցիաները և կոնտակտային էլհասցեների համատեղ օգտագործումը։
Կայքերի համար մենք փնտրել ենք ընդհանուր ենթակառուցվածքներ՝ AdSense հրատարակչի համատեղ ID-ներ, Yandex Metrica հաշվիչի ID-ներ, հեղինակների համընկնող հաշիվներ, համատեղ մշակողներ և հոսթինգ և տարբեր կայքերում միմյանցից վայրկյանների ընթացքում հայտնվող նույնական պատկերներ։
Telegram-ում մենք չափել ենք, թե որքան հաճախ են ալիքները նույն նյութը հրապարակել մեկ րոպեի ընթացքում և համեմատել դա իրենց սեփական հոսքերի խառնված բազային գծի հետ։ Մենք համակարգումը և տեղեկատվության ոչ իսկականությունը դիտարկում ենք առանձին. համակարգումը հիմնված է վարքագծի վրա (նույնական բովանդակությունը տեղադրվում է տարբեր հաշիվներում միմյանցից վայրկյանների կամ րոպեների տարբերությամբ), մինչդեռ ոչ իսկականությունը հիմնված է ներկայացման վրա, ինչպիսիք են խաբուսիկ էջերի վերնագրերը, լրատվամիջոցների կեղծումը և թաքնված կազմակերպչական պատկանելությունը»,- մանրամասնել են հեղինակները:
Ըստ հրապարակման՝ 2026 թվականի հունվարից մինչև ապրիլի վերջ «300 հազար ադրբեջանցիների» մասին հիշատակումները կազմել են շաբաթական մոտավորապես 78 համակարգված նույնաբովանդակ հաղորդագրություն:
Ապրիլի 27-ի շաբաթվա ընթացքում հիշատակումների թիվը գրեթե քառապատկվել է այն բանից հետո, երբ ռուսամետ ընդդիմադիր «Ուժեղ Հայաստան» կուսակցության առաջնորդ Սամվել Կարապետյանը խոստացել է, որ իր կուսակցությունը կստեղծի 300 հազար աշխատատեղ բնակչության համար, այլ ոչ թե 300 հազար ադրբեջանցիների կբերի Հայաստան աշխատելու:
Հիշատակումների թիվը շարունակել է աճել ամեն շաբաթ՝ հասնելով գագաթնակետին մայիսի 25-31-ի շաբաթվա ընթացքում՝ 1344 հրապարակում մեկ շաբաթում: Ամբողջ նախընտրական ժամանակահատվածի բոլոր հիշատակումների գրեթե 80 տոկոսը տեղի է ունեցել քարոզարշավի վերջին վեց շաբաթների ընթացքում:
2026 թվականի հունվարից մինչև փետրվար Արևմտյան Ադրբեջանի մասին հիշատակումները մնացել են ցածր՝ շաբաթական 100-190 հիշատակում:
Հիշատակումների թիվը գրեթե կրկնապատկվել է մարտի կեսերին, այն շաբաթում, երբ նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը առաջադրվել է որպես վարչապետի ընդդիմադիր թեկնածու: Հիշատակումները կրկին աճել են, երբ նա ընտրությունները ներկայացրել է որպես ընտրություն հայկական պետականության և «Արևմտյան Ադրբեջանի» միջև:
Հիշատակումները մնացել են բարձր, բայց անհավասար ողջ ապրիլի ընթացքում և կրկին աճել են մայիսին պաշտոնական ընտրարշավի մեկնարկով:
Հատկանշական է, որ քարոզարշավին մասնակցող հաշիվների թիվը գրեթե կրկնապատկվել է՝ մայիսի 11-ից առաջ շաբաթական մոտավորապես 60-145-ից հասնելով 142-231-ի դրանից հետո: Այս թեմայի հիշատակումները գագաթնակետին են հասել ընտրություններից առաջ վերջին շաբաթում:
Հետաքննությունը պարզել է, որ 100-ից ավելի համակարգված կեղծ ֆեյսբուքյան էջեր տարածել են ռուսամետ և ընդդիմադիր ուղերձներ։
Դրանք հետևել են հետևողական օրինաչափության. էջերն օգտագործել են ապաքաղաքական, զվարճալի անվանումներ, որոնք չեն պարունակել քաղաքական բովանդակության կամ իրենց գովազդած աղբյուրների հետ կապվածության որևէ ակնարկ։ Նրանք հրապարակել են նույնական գրառումներ միմյանցից րոպեների կամ վայրկյանների ընթացքում։ Դրա փոխարեն նրանք տարածել են կասկածելի կայքերից և անթափանց լրատվական կայքերից բովանդակություն առանց սեփականատիրոջ մասին տեղեկատվության։ Այս ցանցերի ուղերձները հակված են եղել ընդդիմադիր և ռուսամետ դիրքորոշումներին։ Այս էջերից մի քանիսը դադարեցրել են հրապարակումը հունիսի 9-ին՝ քվեարկությունից երկու օր անց, ինչը ցույց է տալիս, որ գործողությունը ստեղծվել է հատուկ ընտրությունների համար։ Նույնականացված ռեսուրսների ամբողջական ցանկը հասանելի է այստեղ։
